Security

Data privacy en security voor freelancers: wat de AVG echt van je vraagt

Ben je als freelancer verwerker of verwerkingsverantwoordelijke? Wat moet er in je verwerkersovereenkomst, en wat doe je bij een datalek binnen 72 uur?

AI WorkTalent Redactie · 30 april 2026 · 9 min leestijd

Bij de opdrachtbevestiging zit een verwerkersovereenkomst waarin staat dat jij verwerker bent. Dat is precies de bewering die de AVG niet aan een contract ontleent. Wie de verkeerde rol aanneemt, tekent voor de verkeerde plichten en de verkeerde aansprakelijkheid. Hieronder wat er voor een Nederlandse freelancer in AI en data werkelijk geldt.

Verwerker of verwerkingsverantwoordelijke? Begin daar

De AVG noemt de verwerkingsverantwoordelijke de natuurlijke persoon of rechtspersoon die, alleen of samen met anderen, het doel van en de middelen voor de verwerking vaststelt (art. 4, onder 7, AVG). De verwerker is degene die ten behoeve van die verantwoordelijke persoonsgegevens verwerkt (art. 4, onder 8). Een ondergrens qua bedrijfsomvang kent de verordening niet: ook een eenmanszaak kan zelf verantwoordelijke zijn, omdat art. 4, onder 7, uitdrukkelijk ook een natuurlijke persoon als zodanig aanmerkt. Alleen zuiver persoonlijk of huishoudelijk gebruik valt buiten de AVG (art. 2 lid 2 sub c) — en daar valt beroepsmatig werk per definitie niet onder.

Het zijn functionele begrippen: de rol volgt uit de feiten, niet uit het etiket. De EDPB stelt in Richtsnoeren 07/2020 dat contractvoorwaarden niet in alle omstandigheden doorslaggevend zijn. Staat er dus "opdrachtnemer is verwerker" in je contract terwijl jij in de praktijk zelf bepaalt welke gegevens je verzamelt en hoe lang je ze bewaart, dan ben je verantwoordelijke — met alle plichten van dien.

Let op de uitzondering in art. 4, onder 10, AVG. Dat artikel zondert van het begrip "derde" niet alleen de betrokkene, de verantwoordelijke en de verwerker uit, maar ook de personen die onder rechtstreeks gezag van de verantwoordelijke of de verwerker gemachtigd zijn om persoonsgegevens te verwerken. Bepalend is dus of er rechtstreeks gezag bestaat, niet of je op de loonlijst staat. Bepaal je zelf hoe je het werk uitvoert, dan ligt die uitzondering niet voor de hand. Bestaat dat rechtstreekse gezag er wél, dan heb je een vraagstuk dat verder reikt dan de AVG: dan komt schijnzelfstandigheid in beeld.

De verwerkersovereenkomst: acht plichten, twee valkuilen

Ben je verwerker, dan moet de verwerking worden geregeld in een overeenkomst die jou bindt (art. 28 lid 3 AVG): onderwerp, duur, aard en doel, het soort persoonsgegevens, de categorieën betrokkenen, en de rechten en plichten van de opdrachtgever. Die overeenkomst wordt schriftelijk opgesteld, waaronder in elektronische vorm (art. 28 lid 9). Een puur mondelinge of stilzwijgende afspraak voldoet daar niet aan, hoe goed je het inhoudelijk ook geregeld hebt. Sub a tot en met h sommen acht verplichtingen op die je moet vastleggen:

1. uitsluitend verwerken op gedocumenteerde instructie van de opdrachtgever;
2. vertrouwelijkheid waarborgen van iedereen die je machtigt;
3. de beveiligingsmaatregelen van art. 32 nemen;
4. de voorwaarden voor het inschakelen van subverwerkers naleven;
5. bijstand verlenen bij verzoeken van betrokkenen;
6. bijstand verlenen bij de verplichtingen uit art. 32 tot en met 36, rekening houdend met de aard van de verwerking en de informatie waarover je beschikt;
7. na afloop alles wissen of teruggeven naar keuze van de opdrachtgever, inclusief bestaande kopieën, tenzij opslag wettelijk verplicht is;
8. naleving aantoonbaar maken en audits mogelijk maken.

Valkuil één is de knip-en-plakversie die alleen de wet herhaalt. De EDPB verlangt concrete informatie over hóe aan de eisen wordt voldaan en welk beveiligingsniveau geldt, en noemt het opstellen ervan verre van een pro-formaoefening. Art. 30 lid 1 onder c AVG vraagt bovendien om een beschrijving van de categorieën persoonsgegevens: "persoonsgegevens in de zin van artikel 4 lid 1" is geen categorie maar een verwijzing naar de definitie. Schrijf op wat je werkelijk verwerkt — NAW-gegevens, e-mailadressen, klantnummers, chatlogs.

Valkuil twee is wachten tot de opdrachtgever ermee komt. Beide partijen zijn verantwoordelijk voor het bestaan van de overeenkomst en de toezichthouder kan ze allebei aanspreken. Werk je zonder, dan ben jij zelfstandig in overtreding. De overeenkomst mag opgaan in je opdrachtovereenkomst, mits de artikel 28-elementen herkenbaar op één plek staan, bijvoorbeeld in een bijlage.

Klantdata in een AI-tool is een subverwerker inschakelen

Hier zit voor AI- en dataspecialisten de blinde vlek. Plak je klantdata in een taalmodel, upload je een dataset naar een cloud-notebook of laat je een AI agent zelf een externe API aanroepen, dan schakel je een andere verwerker in. Dat mag niet zonder voorafgaande specifieke of algemene schriftelijke toestemming van de verwerkingsverantwoordelijke (art. 28 lid 2 AVG). Je legt die subverwerker dezelfde plichten op en blijft jegens je opdrachtgever volledig aansprakelijk voor de naleving (art. 28 lid 4). Gaat je AI-leverancier de fout in, dan sta jij vooraan.

• Maak een subverwerkerslijst als bijlage: model-API's, cloudopslag, notebook- en hostingomgevingen, backupdienst.
• Controleer per dienst én per abonnement of invoer voor modeltraining wordt gebruikt, hoe lang die bewaard blijft en waar wordt verwerkt. Lees de verwerkersvoorwaarden, niet de marketingpagina.
• Pseudonimiseer voordat data de deur uit gaat. Art. 32 lid 1 sub a AVG noemt pseudonimisering en versleuteling met zoveel woorden. Let ook op het accounttype: een persoonlijk account is iets anders dan een zakelijk account mét verwerkersvoorwaarden.
• Zit je leverancier in de VS, dan geldt hoofdstuk V AVG. Doorgifte mag op grond van een adequaatheidsbesluit (art. 45), passende waarborgen zoals standaardcontractbepalingen mét afdwingbare rechten voor betrokkenen (art. 46 lid 1), of een uitzondering uit art. 49.

Het EU-US Data Privacy Framework (Uitvoeringsbesluit (EU) 2023/1795) is op dit moment van kracht: onder het DPF gecertificeerde Amerikaanse bedrijven mogen persoonsgegevens uit de EU ontvangen zonder aanvullende waarborgen. Maar behandel dat niet als een vaststaand gegeven. Het Gerecht van de EU verwierp op 3 september 2025 het beroep tot nietigverklaring (zaak T-553/23, Latombe), maar dat arrest is niet definitief: het hoger beroep bij het Hof van Justitie loopt nog (zaak C-703/25 P). Daarnaast staat het framework onder druk sinds het Amerikaanse Supreme Court op 29 juni 2026 oordeelde dat wettelijke beperkingen op het ontslaan van FTC-commissarissen ongrondwettig zijn — de FTC is een centrale handhaver van het DPF, en de Europese Commissie onderzoekt wat die uitspraak betekent voor de geldigheid van het besluit.

Dat is geen theoretische zorg. De twee voorgangers van het DPF zijn allebei door het Hof van Justitie onderuitgehaald: Safe Harbor in 2015 (Schrems I) en Privacy Shield in 2020 (Schrems II). Wie zijn hele doorgifte-onderbouwing op het DPF baseert, loopt dus een reëel risico dat die grondslag wegvalt. Breng daarom nu in kaart welke Amerikaanse diensten je gebruikt, zodat je desnoods kunt terugvallen op standaardcontractbepalingen.

Controleer bij het DPF drie dingen op de lijst van het Amerikaanse Department of Commerce: staat de ontvanger er daadwerkelijk op, heeft de certificering de status "Active", en dekt die certificering ook het type gegevens dat jij doorgeeft. Een verlopen of inactieve certificering betekent dat je terugvalt op art. 46 of 49.

Bouw je iets met profilering of biometrie, dan komt een DPIA in beeld. Die is verplicht wanneer een verwerking, gelet op aard, omvang, context en doeleinden, waarschijnlijk een hoog risico inhoudt voor de rechten en vrijheden van betrokkenen (art. 35 lid 1 AVG). De Autoriteit Persoonsgegevens stelde op grond van art. 35 lid 4 een lijst vast van zeventien soorten verwerkingen waarvoor een DPIA verplicht is (Besluit van 19 november 2019, Stcrt. 2019, nr. 64418). Profilering en biometrische gegevens staan daarop, telkens onder nader omschreven voorwaarden — lees dus na of jouw verwerking er werkelijk onder valt. Art. 28 lid 3 sub f verplicht jou als verwerker tot bijstand daarbij. Zet dat in je offerte.

Datalek: wat je in de eerste 72 uur doet

Als verwerker meld je niet zelf bij de toezichthouder. Je informeert de verwerkingsverantwoordelijke zonder onredelijke vertraging zodra je van een inbreuk kennis hebt genomen (art. 33 lid 2 AVG). Melden namens je opdrachtgever mag alleen met een schriftelijke machtiging. De opdrachtgever meldt vervolgens zonder onredelijke vertraging en indien mogelijk binnen 72 uur, tenzij het niet waarschijnlijk is dat de inbreuk een risico inhoudt voor de rechten en vrijheden van betrokkenen (art. 33 lid 1). Die termijn is niet fataal — meld je later, dan geef je de reden op — maar de AP accepteert dat alleen bij uitzondering en merkt weekend, vakantie, ziekte en het te druk hebben aan als niet-geldig. Weet je nog niet alles, meld dan toch: art. 33 lid 4 staat gefaseerd melden toe.

Die uitzondering is de zakelijke reden om je schijf te versleutelen. Waren de gegevens door toegepaste maatregelen onbegrijpelijk voor onbevoegden, dan hoef je betrokkenen niet te informeren. Een gestolen laptop met schijfversleuteling is een incident; dezelfde laptop zonder is een mededeling aan iedereen wiens gegevens erop stonden. Documenteer álle inbreuken, ook de niet-gemelde (art. 33 lid 5).

Passende beveiliging als je in je eentje werkt

Art. 32 lid 1 AVG verplicht je tot passende technische en organisatorische maatregelen die zijn afgestemd op het risico, en geeft daarbij vier voorbeelden die "waar passend" onder die maatregelen vallen: pseudonimisering en versleuteling; het permanent garanderen van vertrouwelijkheid, integriteit, beschikbaarheid en veerkracht; het tijdig kunnen herstellen na een incident; en een procedure om de doeltreffendheid periodiek te testen en te evalueren. Dat laatste onderdeel slaan eenpitters structureel over. Art. 24 lid 1 laat de zwaarte meeschalen met aard, omvang, context en risico: laagrisico betekent lichtere maatregelen, niet géén verantwoordingsplicht.

• Versleutel je schijf. Dat is niet alleen een voorbeeld uit art. 32 lid 1 sub a; het bepaalt of diefstal een mededeling aan betrokkenen oplevert.
• Scheid klantwerk van privé in een aparte gebruiker, en draai niet dagelijks met beheerdersrechten.
• Unieke wachtwoorden uit een password manager, met de sterkste tweede factor die een dienst biedt. Een passkey of hardwaresleutel is domeingebonden en daarmee beter bestand tegen phishing dan een sms-code.
• Test je herstel. Art. 32 lid 1 sub c gaat over tijdig herstellen; een backup die je nooit hebt teruggezet is een aanname.
• Leg bewaartermijn en opruiming vast. Je bewaart niet langer identificeerbaar dan noodzakelijk (art. 5 lid 1 sub e) en moet dat kunnen aantonen (art. 5 lid 2). Bij oplevering wis of retourneer je alles inclusief kopieën (art. 28 lid 3 sub g): downloadmap, notebook-omgeving, gedeelde drive, backup.

Wat het kost, en hoe je het verkoopt

Art. 82 AVG scheidt de aansprakelijkheid. Elke verwerkingsverantwoordelijke die bij de verwerking is betrokken, is aansprakelijk voor schade veroorzaakt door verwerking die inbreuk maakt op de verordening. Een verwerker is slechts aansprakelijk wanneer niet is voldaan aan de specifiek tot verwerkers gerichte verplichtingen, of wanneer buiten of in strijd met de rechtmatige instructies van de verantwoordelijke is gehandeld (art. 82 lid 2). Zijn meerdere partijen bij dezelfde verwerking betrokken en op grond van lid 2 en 3 verantwoordelijk, dan kan ieder van hen voor de gehele schade worden aangesproken, zodat de betrokkene daadwerkelijk vergoed wordt (art. 82 lid 4). Overtreding van art. 28, 30, 32 en 35 valt onder art. 83 lid 4 AVG: tot 10 miljoen euro of, voor een onderneming, 2% van de wereldwijde jaaromzet, waarbij het hoogste bedrag geldt. De AP beboet zelden eenpitters, maar jouw reële risico is een opdrachtgever die schade op je verhaalt. Check je aansprakelijkheidsbeperking en je beroepsaansprakelijkheids- of cyberverzekering; zie ook juridische aspecten van freelance contracten.

Omgekeerd levert dit ook op. Art. 28 lid 1 AVG bepaalt dat een opdrachtgever alleen verwerkers mag inschakelen die afdoende garanties bieden voor passende technische en organisatorische maatregelen. Die vragenlijst uit de inkoophoek is geen pesterij: je opdrachtgever is verplicht ernaar te vragen. Wie zijn verwerkersovereenkomst, subverwerkerslijst en beveiligingsmaatregelen op orde heeft, wint tijd in de inkoop en soms de opdracht. Zie ook AI freelancer inhuren: zo doe je het juridisch veilig.

Verandert de AVG binnenkort?

Op 19 november 2025 presenteerde de Europese Commissie het zogeheten Digital Omnibus-pakket: twee afzonderlijke wetgevingsvoorstellen. Het voorstel dat ook de AVG raakt (COM(2025) 837) wil onder meer de definitie van gepseudonimiseerde gegevens aanpassen, een grondslag scheppen voor het trainen van AI-systemen, cookietoestemming onderbrengen in de AVG en de meldtermijn bij datalekken verlengen. Dat voorstel ligt medio 2026 nog bij het Europees Parlement en de Raad en is dus geen geldend recht. Het tweede voorstel uit hetzelfde pakket (COM(2025) 836) gaat over de AI Act en is in juni 2026 wél aangenomen. Berichten over een "aangenomen Digital Omnibus" slaan doorgaans op dat AI-voorstel, niet op de AVG-wijzigingen. Ga voorlopig dus uit van de huidige tekst.

Bepaal per opdracht je rol, zorg voor een verwerkersovereenkomst die meer doet dan de wet herhalen, houd je registers bij en leg je maatregelen zo vast dat je ze kunt tonen. Wil je dit uitbesteden, dan vind je op AI WorkTalent specialisten die dat voor AI- en dataprojecten doen. De rolvraag blijf je zelf beantwoorden: die volgt uit de feiten van je opdracht, niet uit het contract.